Not: Yapısına göre cümleler

Tek yüklemli ve Birden çok yüklemli cümlelerdir.

Tek yüklemli cümleler:

Tek yüklemi olan ve Fiilimsi bulunan cümleler diye 2’ye ayrılır.

Birden çok yüklemli cümleler:

Yüklemlerinin virgül ya da noktalı virgül ile bağlandığı SIRALI cümleler ve yüklemlerinin bağlaçlarla bağlandığı BAĞLAÇ bulunan cümlelerdir.

Olumsuz Cümle

Cümlede olumsuzluk yargının gerçekleşmemesi anlamındadır.

Eylem cümlelerinde olumsuzluk; kılış, durum ya da oluşun yapılmaması / gerçekleşmemesi anlamındadır; ad cümlelerinde ise bir nesnenin var olmadığı / bulunmadığı anlamındadır.

Cümlede olumsuzluk çeşitli ek ya da sözcüklerle yapılır:

a) “-ma, —me, —maz, -mez, -sız, -siz” olumsuzluk ekleriyle

b) “yok, değil” sözcükleriyle

Fiilimsilerin yüklem olduğu cümlelerin olumsuzu “değil” sözcüğü ile yapılır: Yaşamak, her zorluğa direnmektir. (direnmek değildir)

Biçimce Olumlu Anlamca Olumsuz Cümleler

Yükleminde olumsuzluk eki ya da olumsuzluk bildiren “yok” ve “değil” sözcükleri bulunmayan, ancak anlamında olumsuzluk anlamı taşıyan cümlelerdir.

“Sanki”, “gel de”, “ne… ne” gibi ifadeler biçimce olumlu, anlamca olumsuz cümle oluşturur.

“Ne seni ne de onu tanıyorum” cümlesinde olumsuzluk bildiren ek ya da sözcük yok. Ancak “ne… ne” bağlacı yüklemi olumsuzlaştırmış. Yüklem olan “tanıyorum” sözcüğü biçimce olumlu olsa da “tanımıyorum” anlamında olumsuz olarak kullanılmıştır.

Ne yanar kimse bana ateş-i dilden özge
Ne açar kimse kapım bad-ı sabadan gayri

Örnek: Aşağıdaki cümlelerin hangisi biçimce olumlu, anlamca olumsuzdur?

A) Kutlamalarda ne bana ne de kardeşime görev verildi.
B) Bu çocuk hem çok çalışkan hem de çok terbiyeli.
C) Ya buraya gelsin ya da beni arasın.
D) Sen şunları yukarıya taşı, sen de kitaplığı düzenle.
E) Bugün son provalar, yarın da gösteri var.

Çözüm:  A seçeneğindeki ”görev verildi” ifadesi “görev verilmedi““ anlamında kullanıldığı için cümle biçim bakımından olumlu, anlamca olumsuzdur.

Biçimce Olumsuz Anlamca Olumlu Cümle

“Biçimce olumsuz anlamca olumlu” matematikteki eksi (-) ile eksinin (-) çarpımına benzetilebilir: Nasıl ki eksi ile eksinin çarpımı artı (+) bir değer oluşturuyorsa yüklemde iki olumsuzluk ögesinin karşılaşması da -dil bilgisel bakımdan olumlu değer ortaya koyar.

“Bu adam görgüsüz değil.” cümlesinde “görgüsüz değil” ifadesi “görgülü” anlamında kullanılarak biçimce olumsuz anlamca olumlu cümle oluşturulmuş.

Bir alev halinde düştün elime
Hani ey gözyaşım akmayacaktın?

Yukarıdaki dizelerde “akmayacaktın” fiili “-ma” olumsuzluk ekini almış fakat “aktın” anlamında kullanılmış, dolayısıyla cümle biçimce olumsuz anlamca olumlu cümle örneğidir.

Cümle türlerinde anlam ve biçim açısından cümleyi değerlendirirken duygusal yaklaşmamalıyız. “Kazada adam öldü ifadesi” biçim ve anlamca olumludur. Bizim için önemli olan eylemin gerçekleşip gerçekleşmemesidir. Kazada ölen adam bir hırsız da olabilir, çok iyi bir insan da olabilir.

Örnek: Aşağıdakilerin hangisinde, yüklem olumsuz olduğu halde cümlenin anlamı olumludur?

A) Sizin nasıl çalıştığınız hiç bilmez miyim?
B) Bu toplantıya siz de katılmaz mısınız?
C) Nereye gideceğini size hiç mi söylemez?
D) Geç kalacağınızı haber veremez misiniz?
E) Hava güzel olsa da mı gelmezsiniz?

Çözüm: A seçeneğinde “bilmez miyim” fiili biçim bakımından olumsuzdur fakat “bilirim” anlamında kullanıldığı için anlamca olumludur.

Kaynak:

https://www.eokultv.com/olumsuz-cumle-anlamina-gore-cumleler-tyt/32916

A) OLUMLU CÜMLE                                                         
Fiil cümlelerinde yüklemin bildirdiği işin yapıldığını veya yapılacağını, isim cümlelerinde ise bir nesnenin ya da durumun “var” olduğunu gösteren cümlelerdir.

Tren geldi.

Adamcağız çok dertliydi.

İçeride üç kişi var.

Çocuk çok akıllı.

Derin derin nefes alıyor, açılmaya çalışıyordu.

Herkes sevinçten uçuyordu.

Hasta yorgunluktan bitkindi.

Sana kardeşinin seni aradığını söylemeyi unuttuk.

Ulusları kurtaranlar yalnız ve ancak öğretmenlerdir. (Atatürk)

Ben; sporcunun zeki, çevik ve ahlaklısını severim. (Atatürk)

Her yiğidin bir yoğurt yiyişi vardır. (Atasözü)

“Orda bir köy var uzakta / O köy bizim köyümüzdür.” (A.Kutsi Tecer)

B) OLUMSUZ CÜMLE                                                    
Yüklemin bildirdiği işin, oluşun, durumun gerçekleşmediğini anlatan cümleler olumsuzdur. Olumsuz cümleler de olumsuz fiil cümlesi ve olumsuz isim cümlesi olmak üzere iki grupta incelenebilir.

1.Olumlu fiil cümleleri fiilin sonuna “-me, -ma,” olumsuzluk eki getirilerek olumsuz fiil cümlesine dönüştürülür.                                                                                                        

2.Olumlu isim cümleleri “yok”,“değil”sözcükleriyle ya da “-sız” ekiyle olumsuz yapılır.

3.İçinde “ne…ne” bağlacı bulunan cümleler de anlamca olumsuz cümleler kurar. 

Sizinle uzun süredir görüşmemiştik.          

Bana sudan bahaneler yaratma.                 

Anlatılanları içinizde anlayan yok.             

Yapılanların hiçbiri güzel değil.                

Arkadaşlarımın hepsi vefasızdı.                 

Sizin aradığınız öğrenci ben değilim.                   

Bundan sonra ne görüşelim ne konuşalım.          

►Olumsuz cümlelerin bazıları olumlu anlam taşıyabilir. Bunlara “biçimce olumsuz, anlamca olumlu” cümle denir. Yüklemi olumsuzluk eki almadığı halde olumsuzluk anlamı veren cümleler de vardır.

Buna göre cümleleri dört grupta toplayabiliriz:

1.Biçimce olumlu, anlamca olumlu,

2.Biçimce olumsuz, anlamca olumsuz,

3.Biçimce olumlu, anlamca olumsuz,

4.Biçimce olumsuz, anlamca olumlu.

►Yükleminde ”-me,-ma” olumsuzluk eki bulunan fiil cümleleri ve yine yükleminde “değil,  yok ve -sizekiyle türemiş sıfatlar bulunan isim cümleleri biçimce olumsuz cümlelerdir.                  

Halden anlayana, canım kurban olsun.      (biçimce olumlu, anlamca olumlu)

Bu sorunların çözüleceğine inanmıyorum. (biçimce olumsuz, anlamca olumsuz)

Ben öyle şeyler söyler miyim hiç?              (biçimce olumlu, anlamca olumsuz)

Bu gelişmelerden habersiz değil.              (biçimce olumsuz, anlamca olumlu)

Evde oturduğum süre içinde hiç sigara içmiş değilim.

Boynuna sarılarak gitmesine müsaade etmedim. 

Gökyüzünde koskocaman bir aydan başka bir şey yoktu.

Pencereyi açtığımda dün ektiğim çiçekleri bahçede göremedim.

OLUMLU CÜMLELERİ OLUMSUZA, OLUMSUZ CÜMLELERİ OLUMLUYA ÇEVİRMENİN ÜÇ KURALI VARDIR:

1.KURAL : İki olumsuz öğe art arda gelirse “anlamca olumlu” cümle oluşur:                         

Bunu ben de bilmiyor değilim.                                                                                                         

Sakıp Ağada para yok değilya!                                                                                                        

Aslında bunu bilmiyor değil.

Bana sorarsanız anlayışsız değil.

İnan bana bu mağazada yok yok.

Bizim düşüncelerimize katılmıyor değil.

Böyle bir yanlışlığı görmeyecek değil.

2.KURAL: “mi” soru eki,“sanki” edatı, “gel de” zarfı, “kim” zamiri, “ne” zamiri, “ne…ne”bağlacı,   biçimce olumlu cümleleri anlamca olumsuza, biçimce olumsuz cümleleri anlamca olumluya çevirir.

Ben öyle şey yapar mıyım hiç?

Onun nasıl biri olduğunu bilmez miyim hiç?

Bütün insanları sadece sen mi tanıyorsun?

Ayşe başarılı mı sanki…

Ayşe başarılı değil mi sanki…

Gel de bu adama kızma.

Gel de bu adama inan!

Baklavayı kim sevmez! 

Hayırsız evladı kim sever!

Sen bu işten ne anlarsın.

Bu çocuk ne sporu seviyor, ne müziği.

►UYARI: “ne…ne” bağlacı olumluyu olumsuza çevirir; ama olumsuzu ulumluya çevirmez.

3.KURAL: “-siz” eki almış ad soylu sözcükler, anlamca olumsuz cümleler kurar.

Bu çocuk duyarsız. (Biçimce de anlamca da olumsuz.)

Bu çocuk duyarsız değil. (Duyarlı / biçimce olumsuz, anlamca olumlu.)

►UYARI: Toplumca benimsenmeyen, olumsuz karşılanan nitelik ve tavırları, burada sözü edilen olumluluk veya olumsuzlukla karıştırmamak gerekir.

                                    —————-0—————–

Artık, orada ne bir ağaç ne bir canlı yaşamaktadır.

Dersleri dinlemiyor değilsiniz aslında.

Bu sınavı kazanınca az çalışmadım.

Bu topluluğun tiyatroculuğumuza etkisi olmamıştır.

Bütün insanları sadece sen mi tanıyorsun!           

Bizim düşüncelerimize katılmıyor değil.

Onun okula geldiğini ne gören var, ne duyan.

Onun benim hakkımda ne düşündüğünü bilmiyor değilim.

►UYARILAR

1.Biçimce olumlu her cümle anlamca olumlu olmayabilir.

2.Biçimce olumsuz olan her cümle, anlamca olumlu olabilir.

3.Bir cümlede olumsuzluk bildiren ek ya da sözcük tekse, o cümle biçimce de anlamca da olumsuzdur.

4.Bir cümlede olumsuzluk bildiren ek ya da sözcük iki tane ise, o cümle biçimce olumsuz anlamca olumludur.

5.Biçimce ve anlamca bir ad cümlesinin anlamını değiştirmeden cümleyi, biçimce olumsuz yapmak için yüklem olan adın karşıtıyla birlikte cümlenin sonuna “değil” sözcüğü getirilir.

Oraya bıraktığım çubuk uzundur.          (biçimce olumlu, anlamca olumlu)

Oraya bıraktığım çubuk kısa değildir..    (biçimce olumsuz, anlamca olumlu)

Buraya geldiğimde karnım toktu.             (biçimce olumlu, anlamca olumlu )

Buraya geldiğimde karnım aç değildi.      (biçimce olumsuz, anlamca olumlu)

6.Biçimce ve anlamca olumlu bir fiil cümlesinin anlamını değiştirmeden cümleyi, biçimce olumsuz yapmak için yükleme “-me, -ma”olumsuzluk ekiyle birlikte cümlenin sonuna “değil” sözcüğü getirilir.

Karşılaştığımız zaman ona hal hatır soruyorum.     (biçimce olumlu, anlamca olumlu)

Karşılaştığımız zaman ona hal hatır sormuyor değilim.(biç.olumsuz, anlamca olumlu)

OLUMSUZ CÜMLE ÖRNEKLERİ:

Eylem cümlelerinin olumsuz biçimi yükleme getirilen “-me”olumsuzluk ekiyle oluşturulur.

İtibar, insanın canı gibidir. Bir kere çıktı mı bir daha dönmez. (Pubillus SYRUS)

Ün, rüzgara benzer; her zaman aynı yöne esmez. (DANTE)

Tarih yalnız fırtınalardan bahseder, güzel havalardan bahsetmez. VOLTAİRE

İşinin esiri olan insan, başkasının esiri olmaz. CARLYLE

Kaşığı herkes yapar; ama sapını ortaya getiremez. ATASÖZÜ

Ad cümlelerinin olumsuzu ise “değil”sözcüğü ile yapılır.

Kendisi için olduğu kadar, düşmanları için de özgürlük hakkını istemeyen ve kabul etmeyen bir kimse özgür olmaya layık değildir. G. GRUN

Geçmiş, bir kova külden başka bir şey değildir. Carl SANDBURG

Bir zincirin hepsi birden, onu oluşturan halkalardan daha kuvvetli değildir. Paul NYSSEN

Yüklemi var sözcüğünden oluşan ad cümlelerinin olumsuzu “yok” sözcüğüyle yapılır.

Karakterin büyük olmadığı yerde büyük adam yoktur. Romain ROLLAND

Utanması olmayanın kendi de yoktur. PLAUTUS

Ümidini kaybetmiş olanın başka kaybedecek bir şeyi yoktur. BOİSE

Kaynak:

https://morokul.tr.gg/Anlamlar%26%23305%3Bna-G.oe.re-C.ue.mleler.htm#google_vignette

Yükleminin Türüne Göre Cümleler

A) İSİM CÜMLELERİ

Yüklemi isim veya isim soylu sözcük olan cümlelerdir.

isim soylu sözcükler (isim, zamir, fiilimsi, edat vb.) ek-fiil alarak cümlede yüklem olabilir.

– Doğanın canlanmasının sebebi baharın gelişidir. (Yüklem fiilimsi)

– En sevdiği mevsim yazdı. (Yüklem isim)

– Çalışkanlık konusunda sen de Yusuf gibisin. (Yüklem edat grubu)

– Beni okumaya teşvik eden kişi sendin. (Yüklem zamir)

B) FİİL CÜMLELERİ

Yüklemi çekimli fiil olan cümlelerdir.

– Baharın gelmesi ile doğa canlanır.

– Deftere bir şeyler yazdı.

– Sen de Yusuf gibi çalışıyorsun.

– Beni okumaya sen teşvik ettin.

Not:

Ek-fiil, isim soylu sözcüklere gelerek onların cümlede yüklem olmasını sağlar.

– Kız kardeşi cok eğlenceli biriymiş.

Bu cümlede isim olan “biri” sözcüğüne “-miş” ek-fili getirildigi için bu sözcük yüklem olmuştur.

Bu görevde kullanılan ek-fiiller şunlardır:

“-dir” (Ek-fiilin geniş zamanı)

“-imiş” (Ek-fiilin duyulan geçmiş zamanı)

“-ise” (Ek-fiilin şartı)

“-idi” (Ek-fiilin görülen geçmiş zamanı)

Not:

Fillerin alışılagelmiş kip ekleri ile çekiminin dışında -mekte” eki ile çekimlenerek şimdiki zaman anlamı kazandığı kullanımlara dikkat etmek gerekir. Yüklemi, “fiil+mekte” kalıbı ile olusturulan cümleler de fiil cümlesidir.

Kızıl havaları seyret ki akşam olmakta. (Akşam oluyor)

Yapısına Göre Cümleler

A) TEK YÜKLEMLİ (TEK YARGILI) CÜMLE

Cümlede yargı bildiren bir tek öge vardır, o da yüklemdir.

Cümlede tek yüklem varsa, bağlaçlarla birbirinden ayrılan birden fazla yargı yoksa, fiilimsi yoksa veya sadece yüklem fiilimsi içeriyorsa o cümle “tek yüklemli cümle”dir.

– Çocuk, mahalledeki eski okuluna doğru koştu. (Koştu Yüklem)

– Dünyanın en güzel manzarasını izledik. (İzledik Yüklem)

B) FİİLİMSİ BULUNAN CÜMLE

Cümlede yüklemin dışında bir yerde fiilimsinin bulunduğu cümlelerdir.

– Çocuk mahalledeki eski okuluna doğru koşarken düştü. (Koşarken fiilimsi, düştü yüklem)

– Dünyanın en güzel manzarasına giden yolda seni gördük. (Giden fiilimsi, gördük yüklem)

C) BİRDEN ÇOK YÜKLEMLİ CÜMLE (SIRALI)

Virgül veya noktalı virgüllerle ayrılmış birbirinden bağımsız yargıların birleşerek oluşturduğu cümlelerdir.

Bu cümleyi birleştiren yargılardan her birinin kendi yüklemi vardır.

– Çocuk mahalledeki eski okuluna doğru koştu, bir süre sonra düştü. (Koştu 1. Yüklem, düştü 2. Yüklem)

– Buse, Ahmet ve ben yola çıktık; dünyanın en güzel manzarasını izledik. (Çıktık 1. Yüklem, izledik 2. Yüklem)

D) BAĞLACI OLAN CÜMLE

Bağlaçlarla birbirinden ayrılmış bağımsız yargıların birleşerek oluşturduğu cümlelerdir.

Bu cümleyi birleştiren yargılardan her birinin kendi yüklemi vardir.

– Çocuk mahalledeki eski okuluna doğru koştu ve bir süre sonra düstü. (Koştu 1. Yüklem, düştü 2. Yüklem, ve yüklemleri bağlayan bağlaç

– Buse ile Muğla’ya gittik çünkü dünyanin en güzel manzarasını görmek istedik. (Gittik 1. Yüklem, istedik 2. Yüklem, çünkü yargıları yani yüklemleri bağlayan bağlaç.)