Anlamına Göre Cümleler

A) OLUMLU CÜMLELER

Yüklemin bildirdiği yargının gerçekleştiğini, gerçekleşeceğini veya var olduğunu bildiren cümlelerdir.

– Ödevimi yaptim.

Cümleler kendi değerlerimize veya yorumlarımiza uygun olmayabilir. Önemli olan yüklemin gerçekleşip gerçekleşmediğidir:

– Sinirlenince ağzından çıkan cümlelerle hepimizi kırdı. Cümlesinde “kırmak” (incitmek) eylemi gerçekleştiği için cümle olumludur.

B) OLUMSUZ CÜMLELER

Yüklemin bildirdiği yargının gerçekleşmediğini, gerçekleşmeyeceğini veya bulunmadığını bildiren cümlelerdir.

“-ma/ me, -maz/ -mez, -sız/ -siz/ -suz/ -süz” ekleri; “yok, değil” sözcükleri ve “ne…ne” bağlacı cümleleri olumsuz yapar:

– Bugün okula gelmedi.

– Ne aradı ne sordu.

Not:

Cümlede iki yerde olumsuzluk içeren ifade kullanılmışsa o cümle biçimce olumsuz görünse de anlamca olumlu olur.

– Aslında param yok değil. (Param var)

– Bu işe katkı sağlamamış değilim. (Katkı sağladım)

– Sınıf yeterince sessiz değil. (Sesli)

– Derse katılmıyor değilsin. (Katılıyorsun)

– Kitap okumayı sevmeyen yok. (Herkes sever)

Bazı cümleler de biçimce olumlu olduğu hâlde anlamca olumsuz olabilir.

– Ben seni hiç üzmek ister miyim? (istemem)

– Gideli beri ne aradı ne sordu. (Aramadı, sormadı)

– Böyle bir davranışta bulunulur mu? (Bulunulmaz)

C) SORU CÜMLESİ

Soru anlamı taşıyan, cevap almayı amaçlayan cümlelerdir.

Olumlu veya olumsuz anlam içerebilirler.

– Ona doğruları ne zaman söyleyeceksin? (Olumlu soru)

– Sinemaya gitmeyecek miyiz? (Olumsuz soru)

– Adiniz? (Soru sözcüğü yok ama soru anlamı var)

D) ÜNLEM CÜMLESİ

Korku, sevinç, şaşkınlık, coşku, beğenme gibi duyguları ifade etmek icin kurulan cümlelerdir.

– Aa, hayırdır inşallah! (Şaşırma)

– Aman, dikkat! (Uyarı-telaş)

– Yaşasın, yarın tatil başlıyor! (Sevinç)

Yükleminin Yerine Göre Cümleler

A) Kurallı (Düz) Cümle

Yüklemi sonda olan cümlelerdir.

– Kaan bugün seni sordu.

– Seni bugün Kaan sordu.

– Bugün Kaan seni sordu.

B) Devrik Cümle

Yüklemi sonda olmayan cümlelerdir.

– Kaan seni sordu bugün.

– Seni sordu bugün Kaan.

– Sordu bugün Kaan seni.

C) Eksiltili Cümle

Yüklemi söylenmemiş veya yazılmamış olan cümlelerdir. Eksiltili cümlelerin sonuna üç nokta konur.

– Her şey bir anda gözümün önünde…

– Kiminin parası, kiminin duası…

Yüklemin özne ve nesne ile olan ilişkisine çatı denir. 2’ye ayrılır.

Yalnızca fiil cümlelerinde çatı aranır. Yüklemi isim ya da fiilimsi olan cümlelerde çatı aranmaz.

Dün akşam hava yağmurluydu. (İsim cümlesi, çatı aranmaz.)

En büyük amacı başarılı öğrenciler yetiştirmekti. (Yüklemi fiilimsi olduğu için yine çatı aranmaz.)

1- Öznesine Göre Çatı Özellikleri

Etken Fiiller

Doğrudan doğruya öznenin yaptığı işi anlatan, gerçek öznesi olan fiillere ‘etken fiil’ denir.

– Kardeşim havuzda yüzdü. (İşi yapan gerçek bir özne var. Bu sebeple etkendir.)

Not: Öznenin gizli olması etkenliği değiştirmez.

– En geç yarın eve döneceğiz. (Gizli öznesi var. Etken)

Not: Etken fiillerin bazılarında bir işi ‘birlikte’ ve ‘karşılıklı yapma anlamı vardır. Yapısında -ş, -laş, -leş eki bulunan birlikte ve karşılıklı sözcüklerini kullanmadan da bu anlamlar sağlanabilir.

– Onunla defalarca tokalaştık. (Karşılıklı)

– Kuşlar özgürce uçuştu. (Birlikte)

Edilgen Fiiller

Öznesi sözde özne olan fiiller ‘edilgen fiil’dir.

Yüklemdeki işi yapan değil de işten etkilenen, ‘birileri tarafından’ yapılma anlamı taşıyan özneler sözde öznedir.

Edilgen çatılı fiillerde genelde -l ve -n ekleri bulunur.

– Öğrencilere sınavla ilgili bilgi verildi. (Edilgen)

– Suat maça gitmek için hazırlandı. (Etken)

Yine yükleminde -l ve -n eki olan ve zamanla kendiliğinden gerçekleşen eylemlerde ve doğa olaylarında özne gerçek kabul edilir ve fiil etken çatılı olur.

– Yapraklar tek tek döküldü.

Yine edilgen çatılı fiillerde işin kim tarafından yapıldığı cümle içinde verilse dahi çatı değişmez.

– Suçlular polis tarafından yakalandı. (Edilgen)

– Okul görevlilerce temizlemdi. (Edilgen)

2- Nesnesine Göre Çatı Özellikleri

Geçişli Fiiller

Nesne alabilen fiillere geçişli fiil denir. Geçişli fiiller, “neyi, kimi, ne?” Sorularına yanıt verirler.

– Bütün gün şiir okudum. (Ne okudum sorusunun cevabı, yani nesnesi vardır.)

– Soru arşivindeki soruları çözmüş. (Neyi çözmüş sorusunun cevabı, yani nesnesi vardır.)

Cümlede nesne varsa ya da cümle nesne alabilecek durumda ise geçişli çatılı olur. Yüklemin başına ‘onu’ sözcüğü getirilerek bulunabilir.

– Dün akşam görmüş. (Cümlede nesne yok ama ‘onu göndermiş’ sözcüğü uymaktadır. Bu sebeple geçişlidir.)

– Babası elini incitmiş. (Neyi incitmiş sorusunun cevabı yani nesne vardır. Ve geçişlidir.)

Geçişsiz Fiiller

Nesne almayan fillerdir. “Neyi, kimi, ne sorularına cevap vermezler.

Cümlede nesne yoksa ya da cümle nesne alamayacak durumda ise geçişsiz çatılı olur.

Yüklemin başına ‘onu’ sözcüğü getirilerek bulunabilir. Geçişsiz çatıda ‘Onu’ sözcüğü getirilemez. Uyumsuz olur.

– Çok zor şartlarda büyüdü. (Nesne yoktur ve Onu büyüdü olmuyor. Bu sebeple geçişsizdir.)

– Okulda sokak kedileri görülmüş. (Nesne yoktur ve Onu görülmüş olmuyor. Bu sebeple geçişsizdir.)

Not: Bazı fiillerin geçişli ya da geçişsiz oluşu cümledeki anlamına göre belirlenir.

– Yüz metreyi 30 saniyede koştu. (Geçişli)

– Ne zaman başımız sıkışsa yardımımıza koşardı. (Geçişsiz)

Not: Edilgen çatılı cümleler geçişsiz olurken geçişsiz cümleler her zaman edilgen olmaz.

– Binanın dış camı kırılmış. (Kıran belli olmadığı için edilgen ve nesne olmadığı için geçişsiz.)

– Müdür henüz gelmedi. (Nesne olmadığı için geçişsiz ama gerçek öznesi olduğu için etken çatılıdır.)

Not: Sözde ya da gerçek öznesi olmayan edilgen ve geçişsiz fiillerde vardır.

– Bu sıcak evin içinde uyunmaz.

– Yarın akşam eve dönülecek.

Not: Bazı cümlelerde işi yapan ‘tarafından’ sözcüğüyle ya da ‘-ce’ ekiyle belirtildiği düşünülebilir fakat onlar özne değil, zarf tümlecidir.

– Sorular öğrenciler tarafından çözüldü.

– Bu başarı okulca kazanıldı.

Özet Not: Aslında yeni bir şey öğrenmiyoruz. Eski bilgilerimizin farklı kullanım alanlarını görüyoruz.

– Gerçek özne varsa yani işi yapan (gizli özne de gerçek öznedir) etken

– Sözde özne varsa (yani işten etkilenen özne) edilgen

– Nesne almışsa geçişli

– Nesne almamışsa geçişsiz diyeceğiz.