Cümlelerin içerdiği anlamlar veya kavramlarla ilgili sorulardır. Bu konuyu çözerken mutlaka sözcüklerin anlamlarını iyi bilmeliyiz. Onun için de bol bol kitap okumalıyız.
Öznel Cümle
Doğruluğu ya da yanlışlığı kanıtlanamayan, kişiden kişiye değişen cümlelerdir. Söyleyenin duygusunu, beğenisini, yorumunu içerir.
Örnek
– Mavi elbiseni çok beğendim. (Mavi elbisenin güzelliği kişiden kişiye değiştiği için öznel bir yargıdır.)
– Her zorluğun arkasında mutlaka bir kolaylık gelir. (Her zorluktan sonra kolaylığın gelmesi kişisel bir görüştür.)
Nesnel Cümle
Doğruluğu ya da yanlışlığı kanıtlanabilen, kişiden kişiye değişmeyen cümlelerdir. Söyleyenin duygusunu, beğenisini, yorumunu içermez. Herkes tarafından aynı kabul edilir.
Örnek
– Yazarın son kitabı 300 sayfadan oluşuyor. (Yazarın kitabınin 300 sayfa olması ispat edilebildiği için nesnel bir ifadedir.)
– Bölgedeki yağışlar iki gün boyunca sürdü. (Nesnel bir bilgi sunulmuş.)
Not:
Kırşehir, Türkiye’nin başkentidir. (Cümledeki bilgi yanlış olsa da nesnel bir cümledir.)
Cümle Oluşturma
Düzensiz verilmiş kelime ya da kelime gruplarinin anlamlı hâle getirilmesine “cümle oluşturma” denir. Cümle olusturulurken verilmek istenen mesaja dikkat edilmesi gerekir. Cümleyi oluştururken yargı bildiren sözcüğü yani yüklemi aynı kurallı cümlede olduğu gibi sona getirmeliyiz.
Örnek
Aşağıdaki karışık hâlde verilen sözcüklerden anlamlı ve kurallı bir cümle oluşturalım.
– vazgeçmeyin
– kaybedenler
– vazgeçenlerdir
– asla
– yalnızca
Karışık hâlde verilen sözcüklerden anlamlı ve kurallı bir cümle oluşturduğumuzda cümlemiz “Asla vazgeçmeyin, kaybedenler yalnızca vazgeçenlerdir.” şeklinde olacaktır.
Cümle Tamamlama
“Yanlış bildiğin yolda herkesle yürüyeceğine, doğru bildiğin yolda —- yürü. Bu cümlede “doğru bildiğin ve güvendiğin yolda yalnız kalmak” anlamı üzerinde durulmaktadir. O yüzden boşluğa yere “tek başına veya yalnız sözü gelecektir.
Neden-Sonuç Cümleleri
Bir eylemin hangi nedenle (gerekçeyle) yapıldığını bildiren cümleye “neden-sonuç” cümlesi denir. Bu tür cümlelerde yüklem “Niçin?”, “Neden?” sorularına cevap verir. Genellikle “için, -den dolayı, -diğinden, ile, diye, çünkü vb.” ek, edat veya bağlaçlar kullanılır.
Örnek
– Hazırladığı dosyalar evde kaldığından sunumunu yapamadı.
– Saatin alarmını kurmayınca okuluna geç kaldı.
Amaç-Sonuç Cümleleri
Bir eylemin hangi amaca (hedefe) bağlı olarak yapıldığını bildiren cümleye “amaç-sonuç” cümlesi denir. Bu tür cümlelerde mutlaka “ulaşılmak istenen bir amaç” vardır. Yüklem “Hangi amaçla?” sorusuna cevap verir.
Örnek
– Kışlık yiyecek ihtiyacını karşılamak üzere kurutma hazırladık.
– Sınava hazırlanmak üzere kütüphaneye gitti.
Amaç-sonuç cümleleri, bir eylemin hangi amaç için yapıldığını belirtir. Bu açıdan amaç-sonuç ile neden-sonuç cümlelerini ayırmak için cümlede eylemin bir amaç için mi yapıldığı, yoksa bir sebebin sonucu mu olduğuna dikkat etmek gerekir.
Koşul (Şart) Cümleleri
Eylemin gerçekleşmesinin bir koşula (şarta) bağlı olduğunu bildiren cümleye “koşul (koşul-sonuç) cümlesi” denir. Bu tür cümlelerde koşul anlamı genellikle “-sa/-sa” şart ekiyle sağlanır. Bunun dişinda “ama, mi, üzere, ki, -ince, -dikçe vb.” kelime veya eklerle de koşul anlamı sağlanabilir. Diğer bir ifadeyle bir eylemin başka bir eyleme bağlı olmasıdır.
Örnek
– Elimizdeki işimiz biterse diğer işleri o zaman yapariz.
– Buralara kar yağdı mı yollar çileye dönüşür.
Yakın Anlamlı Cümleler
Tam olarak ayni şeyi anlatmasa da anlatmak istedikleri aynı sonuca çıkan veya aynı mesajı veren cümlelerdir. Kısaca “Cümleler farklı, anlamlar aynıdır.
Örnek
– Hayatını insanların mutluluğu için adamıştır.
– Yaşamında hep insanları mutlu etme gavreti içinde olmuştur.
Bu iki cümle yakın anlamlıdır. İki cümle, insanları mutlu etme gayreti içinde olması anlamını taşıyor.
Karşıt Anlamlı (Çelişen) Cümleler
Aynı konu hakkında birbirine zıt olan, birbiriyle çelişen ve farklı anlamlar içeren cümlelerdir.
Örnek
– İyilik eden iyilik bulur.
– İyiliğe iyilik olsaydı koca öküze bıçak olmazdı.
Bu iki cümle anlamları bakımından karşıt (zıt) anlamlıdır.
8. Sınıf Türkçe Paylaşımları 