Eylemsiler

Eylemsileri iyi kavrayabilmek için; fiilleri, isimleri, sıfatları ve zarfları iyi kavramak gerekir. Zira eylemsiler de isim, sıfat ve zarf görevinde kullanılırlar. Burda dikkat etmemiz gereken şey eylemsi eki aradığımız sözcüğün kökeninin -kök ya da gövde- fiil olmasıdır. Yani eylemsi aranacak sözcüklerde hareket halinin devam etmesi gerekir.

İsim-fiil’i isimden ayıran şey, sözcüğün kök ya da gövdesinin fiil (eylem) olmasıdır.

Örneğin: “Dikkat önemlidir.” Cümlesinde dikkat isimdir. Kökeninde de fiil yoktur. Ama “Yürümek önemlidir” cümlesinde yürümek sözcüğü isim görevinde kullanılmıştır. Ve kökeni yürü- (mek) fiilidir. Bu sebeple burda eylemsi vardır deriz. Ve isim görevinde kullanıldığı için isim-fiil deriz.

Aynı şekilde “kırmızı kalem” dediğimizde kırmızı ön ad (sıfat)tır. zira kırmızı kalem sıfat tamlamasıdır. Sıfatlar sadece kullanım anında oluşurlar. Aslında birer isimdirler. Yine “tükenmez kalem” dediğimizde de sıfat tamlaması vardır. Şu farkla ki burdaki sıfat olan “tükenmez” sözcüğü köken itibarıyla tüken-(mek) fiilinden gelir. Yani kökeni fiil olan sıfat görevinde kullanılan bir sözcük varsa orda fiilimsi vardır. Sıfat görevinde kullanıldığı için de sıfat-fiil deriz.

Zarf-fiillerde de aynı mantık vardır. Yani zarf görevinde kullanılmış ama kökeni fiil olan bir sözcük arayacağız. Mesela “yemeğini hızlıca yedi“ cümlesinde hızlıca sözcüğü fiile sorulan ‘nasıl’ sorusunu karşıladığı için zarftır. Fakat ‘hızlıca’ sözcüğünün kökeninde fiil yoktur. Ama örneğimiz şöyle olsaydı: “Ödevlerini severek yaptı” Bu cümlede de severek sözcüğü zarftır. Çünkü nasıl yaptı sorusunun cevabıdır. Tek fark ‘severek’ sözcüğünün kökeninde sev-(mek) eylemi vardır. Bu sebeple burda eylemsi vardır deriz. Ve deriz ki zarf görevinde kullanıldığı için zarf fiildir.

Özetle burda dikkat edeceğimiz temel nokta şudur:

Kökeni eylem olan; isim, ön ad (sıfat) ya da zarf arayacağız. Bulduğumuzda o eylemsidir.