Cümlenin Temel Ögeleri

Bir duyguyu, düşünceyi ya da durumu anlatan kelime ya da kelime guruplarına cümle denir. Cümleler yargı bildirirler. Yani doğruluğu ya da yanlışlığı söz konusu olan kişi, durum ve nesnelerle ilgili değerlendirmelerdir. Terimsel anlamda ‘yargı’ bildirmek demek eylem cümlelerinde kip+kişi almak demek. Yani çekimli eylem.

Okula geldi, cümlesinde geldi sözcüğü yüklemdir. Yapılan işi bildirir. Gel- fiiline görülen geçmiş zaman eki (kip) + 3. tekil kişi eki (kişi) gelerek çekimli fiil olmuştur.

İsim cümlelerinde ise ek eylem almak demektir.

Sen insansın(dır). Bu cümlede de yüklem bir durumu, olguyu bildirmektedir. İnsan sözcüğü isimdir. Ve -dır ekini alarak (ek eylem) yüklem olmuştur.

Cümlenin ögeleri çözümlenirken her zaman önce ‘yüklem’ bulunur. Zira bütün soruları yükleme sormamız gerekir. Yüklemden sonra da ‘özne’yi bulmak zorundayız. Yani ögeleri bulurken önce yüklem, sonra özne, ardından da diğer ögeler bulunmak zorundadır.

Yüklem

Cümlenin temel ögesidir. Yargi bildirir. Yapılan iş; var olan olgu, durumdur. Cümlenin ögelerini doğru bulmak için yüklemi doğru bulmak gerekir çünkü ögeleri bulurken tüm sorular yükleme sorulur. Ögeleri doğru bulmanın bir diğer hususu da ilk önce yüklemin sonra öznenin bulunmasıdır.

– Yüklem tek başına cümle kurabilir.

Örnek:

Çalışıyorum. / Başaracağım.

– İş oluş hareket bildiren bir fill yüklem olabilir.

Örnek:

Bugün yeterince ders çalıştım.

– Ek eylem almis bir ad yüklem olabilir.

Örnek:

Dünyanın en güzel memleketi Türkiye’dir.

– Deyimler yüklem olabilir.

Örnek:

Okulun ilk günü Ali’nin etekleri zil çalıyordu.

– Sıfat tamlamalari yüklem olabilir.

Örnek:

Kız çocuklarının okuması için çalışan güzel bir insandı.

– Ad tamlamalari yüklem olabilir.

Örnek:

Kırılan kalem, Aybüke’nin kalemiymis.

– Edatlar yüklem olabilir.

Örnek:

Sokak hayvanlarina sahip çıkan çocuğun kalbi altın gibiydi.

– İkilemeler yüklem olabilir.

Örnek:

Bahçeden topladığı elmalar kırmızı kırmızıydı.

Özne

Yüklemin bildirdiği yargiyı gerçekleştiren ögedir. Özneyi bulmak için yükleme ‘kim’ veya ‘ne’ sorulari sorulur. Özne sözcük veya söz gruplarindan oluşur. Yüklemden sonra bulunmasi gereken ögedir.

Örnek

Yazar duygularini özgün ve içten bir şekilde anlatmış. (Anlatmış sözcüğü yüklemdir. Kim anlatmış diye sorduğumuzda alacağımız cevap özneyi verir. Yani ‘yazar’ sözcüğü.)

Gerçek özne ve sözde özne olmak üzere ikiye ayrılır.

Gerçek Özne

Yüklemdeki yargıyı doğrudan gerçekleştiren ögedir.

Örnek:

Toplantıya herkes katılmış. (Herkes sözcüğü Gerçek özne)

Öğretmenimiz bugün derste “Kaşağı” adlı hikayeyi okudu. (Öğretmenimiz sözcüğü Gerçek özne)

Not: Gizli Özne de gerçek öznedir. Gizli özne, öge sıralanışında ve sayısında dikkate alınmaz.

Cümlenin içinde yer almayan; yüklemin aldığı kişi ekinden anlaşılan öznedir.

Örnek:

Bu kadar seyirciyi bu kadar kısa sürede buraya topladı. (Kim topladı sorusunun cevabı ‘o’ dur. Ama cümlede kullanılmamıştır. O sözcüğü gizli öznedir.)

Not: Doğada kendiliğinden gerçekleşen eylemlerin öznesi gerçek öznedir.

Örnek: Kar yağdı. (Gerçek özne)

Sözde Özne

Sözde özne cümlede belirtilen işi yapma yeteneği olmayan öznedir. İşi yapan değil, yapılan işten etkilenen öznedir.

Örnek:

Bahçedeki meyvelerin hepsi toplanmış. (Toplanmış sözcüğü yüklemdir. Toplanan ne sorusunun cevabı bize sözde özneyi verir.

Caddeler temizlenmiş. (Temizleyen belli değil. Temizlemen ise caddelerdir. Yani sözde özne ‘caddeler’ sözcüğüdür.